Không cần thuộc văn bản pháp luật để biết những nguyên tắc cơ bản. Biết chúng giúp bạn nhận ra khi có gì đó không ổn.
Những nguyên tắc cơ bản là gì
- Bình đẳng và không bị phân biệt đối xử
- Được tiếp cận các dịch vụ chung
- Được tự quyết về đời sống của mình
- Được bảo vệ riêng tư
- Và được tham gia vào những quyết định liên quan tới mình
Và năm nguyên tắc này là nền của mọi quy định cụ thể.
Tôi tra quy định cụ thể ở đâu
- Hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương
- Hoặc các tổ chức hỗ trợ
- Quy định thay đổi theo thời gian
- Nên thông tin chính thức mới đáng tin
- Mục thứ ba là lý do
Và trang này nói về nguyên tắc chứ không thay được nguồn chính thức.
Biết những nguyên tắc này để làm gì
- Để nhận ra khi có gì đó không ổn
- Và để biết mình có căn cứ khi lên tiếng
- Nguyên tắc là điểm xuất phát
- Còn chi tiết thì hỏi nơi có thẩm quyền
- Mục đầu là giá trị lớn nhất
Và nhận ra được vấn đề là điều kiện để làm gì đó với nó.
Nếu quyền của tôi bị vi phạm
- Ghi lại sự việc cụ thể
- Phản ánh qua kênh chính thức bằng văn bản
- Và tìm tư vấn từ tổ chức hỗ trợ
- Trước khi hành động
- Mục thứ ba là bước nên làm sớm
Và tư vấn trước giúp bạn chọn được cách đi phù hợp nhất.
Về nguyên tắc không phân biệt đối xử
- Bị đối xử khác đi vì khuyết tật chứ không vì năng lực
- Đó là dấu hiệu của phân biệt đối xử
- Từ chối điều chỉnh hợp lý mà không có lý do chính đáng cũng vậy
- Hai dấu hiệu này khá rõ
- Mục thứ ba là chỗ hay gặp
Và từ chối mà không giải thích được lý do là điều đáng đặt câu hỏi.
Về nguyên tắc tiếp cận
- Dịch vụ dành cho mọi người thì phải dùng được cho mọi người
- Điều này áp dụng cho cả không gian lẫn thông tin
- Đây là nguyên tắc chứ không phải ưu đãi
- Và nó là luận điểm của cả trang này
- Mục thứ ba là cách hiểu đúng
Và tiếp cận được là điều kiện để mọi quyền khác có ý nghĩa thật.
Về nguyên tắc tự quyết
- Người trưởng thành tự quyết về đời sống của mình
- Hỗ trợ ra quyết định khác với quyết định thay
- Mọi sắp xếp về chăm sóc cần có sự đồng ý của người đó
- Đây là nguyên tắc không có ngoại lệ thông thường
- Mục thứ hai là ranh giới quan trọng
Và trang này có hẳn một mục riêng về quyền tự quyết định.
Về nguyên tắc riêng tư
- Thông tin về sức khoẻ và về đời tư được bảo mật
- Bạn quyết định ai được biết gì
- Không ai được kể lại thông tin của bạn tuỳ tiện
- Kể cả người trong nhà
- Mục cuối là điều nhiều người chưa biết
Và quyền riêng tư của bạn được bảo vệ kể cả trong gia đình.
Về nguyên tắc tham gia
- Những quyết định liên quan tới bạn cần có bạn tham gia
- Điều này áp dụng cho cả chính sách lẫn dịch vụ
- Hỏi ý kiến sau khi đã quyết xong thì không phải là tham gia
- Tham gia từ đầu mới có ý nghĩa
- Mục thứ ba là điều hay bị làm hình thức
Và mời tham gia khi mọi thứ đã xong chỉ là lấy ý kiến cho có.
Về chuyện quyền đi kèm cơ chế
- Biết quyền là một chuyện
- Biết kênh để thực hiện quyền đó là chuyện khác
- Hỏi cơ quan có thẩm quyền về quy trình cụ thể
- Và hỏi về thời hạn nếu có
- Mục thứ hai là phần thường bị thiếu
Và một quyền không có kênh thực hiện thì chỉ nằm trên giấy; quy định cũng thay đổi theo thời gian nên luôn xác minh với nguồn chính thức trước khi làm thủ tục.
Về chuyện quyền của trẻ em
- Trẻ có quyền được học tập và tham gia như mọi trẻ khác
- Trẻ cũng có quyền được lắng nghe ý kiến
- Ở mức phù hợp với tuổi
- Đừng bàn về trẻ mà không có trẻ
- Mục cuối là nguyên tắc nên giữ
Và tập cho trẻ nói lên ý kiến từ nhỏ là nền tảng cho cả đời sau.
Ba câu với mỗi rào cản
- Rào cản này nằm ở đâu, ở người hay ở nơi chốn
- Ai là người sửa được nó
- Thay đổi nhỏ nhất tạo khác biệt là gì
- Bài này thêm: nguyên tắc nào đang bị bỏ qua ở đây
Câu cuối là điểm riêng, và gọi tên được nguyên tắc giúp bạn nói có căn cứ.
Rào cản nằm ở môi trường
- Năm nguyên tắc: bình đẳng, tiếp cận, tự quyết, riêng tư, tham gia
- Hỏi ý kiến sau khi đã quyết xong thì không phải là tham gia
- Biết quyền chưa đủ, cần biết cả kênh để thực hiện quyền đó
- Quy định thay đổi nên luôn xác minh với nguồn chính thức
- Mục cuối là bước bắt buộc trước mọi thủ tục
Hai mục giữa là hai chỗ mà quyền hay dừng lại trên giấy.
Hỏi trước khi tới một nơi mới
- Lối vào có bậc không, có lối dốc hoặc thang máy không
- Nhà vệ sinh có dùng được không
- Có chỗ đỗ xe gần lối vào không
- Thông tin có ở dạng nào khác ngoài loa và bảng chữ nhỏ không
- Người hỗ trợ đi cùng có vào được không
Năm câu này chính là nguyên tắc tiếp cận được diễn đạt thành việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Những nguyên tắc cơ bản là gì?
Bình đẳng và không bị phân biệt đối xử, được tiếp cận các dịch vụ chung, được tự quyết về đời sống của mình, được bảo vệ riêng tư, và được tham gia vào những quyết định liên quan tới mình.
Tôi tra quy định cụ thể ở đâu?
Hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương hoặc các tổ chức hỗ trợ. Quy định thay đổi theo thời gian nên thông tin chính thức mới đáng tin.
Biết những nguyên tắc này để làm gì?
Để nhận ra khi có gì đó không ổn và để biết mình có căn cứ khi lên tiếng. Nguyên tắc là điểm xuất phát, còn chi tiết thì hỏi nơi có thẩm quyền.
Nếu quyền của tôi bị vi phạm?
Ghi lại sự việc cụ thể, phản ánh qua kênh chính thức bằng văn bản, và tìm tư vấn từ tổ chức hỗ trợ trước khi hành động.