Những cách gọi nên tránh

Phần lớn cách gọi nên tránh được dùng vì thói quen chứ không vì ác ý. Nhận ra chúng là bước đầu.

Những cách gọi nào nên tránh

• Những từ cũ mang sắc thái tiêu cực
• Những cách nói bi kịch hoá
• Và những cách nói biến một người thành tình trạng của họ
• Ba nhóm này bao gồm gần hết
• Mục thứ ba là nhóm tinh vi nhất

Và nhóm thứ ba hay bị bỏ qua vì nó nghe rất bình thường.

Vì sao không nên nói ai đó bị hành hạ bởi tình trạng của mình

• Vì đó là cách người viết diễn giải
• Chứ không phải cách người trong cuộc cảm nhận
• Mô tả trung tính là đủ
• Đừng thêm sắc thái mà người ta không nói
• Mục thứ hai là điểm cốt lõi

Và nhiều người sống với tình trạng của mình một cách bình thường.

Nói người khiếm khuyết có được không

• Cách gọi chuẩn hiện nay là người khuyết tật
• Và nó cũng là cách đặt con người lên trước
• Nếu không chắc thì hỏi người đó
• Mỗi người có thể có lựa chọn riêng
• Mục thứ ba là cách chắc nhất

Và hỏi một câu vẫn tốt hơn là đoán rồi dùng sai.

Vậy nên thay bằng gì

• Bằng mô tả trung tính và cụ thể
• Người khuyết tật, người sử dụng xe lăn, người khiếm thị
• Nói đúng điều cần nói
• Không thêm sắc thái
• Mục thứ ba là nguyên tắc

Và mô tả cụ thể bao giờ cũng rõ hơn một từ chung chung.

Về chuyện biến người thành tình trạng

• Gọi một người bằng chính tên tình trạng của họ
• Điều đó thu gọn cả con người vào một khía cạnh
• Họ còn rất nhiều thứ khác
• Nói về người trước thì tránh được điều này
• Mục thứ hai là vấn đề gốc

Và không ai muốn bị nhìn qua đúng một đặc điểm.

Về cách nói gắn với xe lăn

• Cách nói gắn liền với xe lăn mang nghĩa bị trói buộc
• Nhưng với nhiều người thì xe lăn là thứ mở ra tự do
• Nó giúp họ đi lại chứ không giam họ
• Nói người sử dụng xe lăn là đủ và chính xác
• Mục thứ hai là cách nhìn của người trong cuộc

Và đây là ví dụ rõ nhất cho việc một cách nói mang sẵn định kiến.

Về từ bình thường

• Đối lập người khuyết tật với người bình thường là cách nói nên tránh
• Nó ngầm đặt một bên ra ngoài lề
• Dùng người không khuyết tật nếu cần phân biệt
• Cách nói đó trung tính hơn
• Mục thứ hai là vấn đề

Và một chữ tưởng vô hại lại chia mọi người thành trong và ngoài.

Về chuyện bi kịch hoá

• Những cách nói như số phận nghiệt ngã hay bất hạnh
• Chúng áp đặt một cảm nhận lên người khác
• Nhiều người thấy cuộc sống của mình bình thường
• Hãy để họ tự nói về cảm nhận của mình
• Mục thứ ba là điều nhiều người ngạc nhiên

Và giả định rằng ai đó phải khổ là một giả định chưa được kiểm.

Về cách nói về việc mắc phải

• Những cách nói mang nghĩa nạn nhân cũng nên tránh
• Mô tả trung tính là đủ
• Người có một tình trạng nào đó
• Không cần thêm từ chỉ mức độ khổ sở
• Mục thứ ba là cách thay thế

Và mô tả sự việc rồi dừng lại là cách viết tôn trọng nhất.

Về chuyện gọi trẻ em

• Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ
• Trẻ nghe và tin vào cách người lớn gọi mình
• Cách gọi định hình cách trẻ nhìn bản thân
• Nói về khả năng chứ đừng chỉ nói về hạn chế
• Mục thứ ba là lý do quan trọng nhất

Và những gì trẻ nghe về mình trong nhiều năm sẽ thành cách trẻ tự nghĩ.

Về chuyện đừng tự ý gán nhãn

• Đừng nói ai đó có khuyết tật khi họ không tự nhận như vậy
• Việc tự nhận là quyền của mỗi người
• Nếu không biết thì đừng nhắc tới
• Phần lớn tình huống không cần nói tới điều đó
• Mục cuối là điều đáng nhớ

Và trong hầu hết cuộc trò chuyện thì chuyện này hoàn toàn không liên quan; không ai đổi được thói quen ngôn ngữ trong một ngày, sai thì sửa rồi đi tiếp.

Ba câu với mỗi rào cản

• Rào cản này nằm ở đâu, ở người hay ở nơi chốn
• Ai là người sửa được nó
• Thay đổi nhỏ nhất tạo khác biệt là gì
• Bài này thêm: câu này có thêm sắc thái nào không cần thiết không

Câu cuối là điểm riêng, và phần lớn vấn đề nằm ở những sắc thái được thêm vào.

Rào cản nằm ở môi trường

• Ba nhóm nên tránh: từ cũ tiêu cực, bi kịch hoá, biến người thành tình trạng
• Cách nói gắn liền với xe lăn mang nghĩa trói buộc, trong khi nó mở ra tự do
• Đối lập với người bình thường là cách nói đặt một bên ra ngoài lề
• Đừng tự ý gán nhãn cho người chưa tự nhận
• Mục cuối là ranh giới cần giữ

Hai mục giữa là hai cách nói phổ biến nhất mà ít ai nhận ra vấn đề.

Hỏi trước khi tới một nơi mới

• Lối vào có bậc không, có lối dốc hoặc thang máy không
• Nhà vệ sinh có dùng được không
• Có chỗ đỗ xe gần lối vào không
• Thông tin có ở dạng nào khác ngoài loa và bảng chữ nhỏ không
• Người hỗ trợ đi cùng có vào được không

Hỏi năm câu này bằng giọng bình thường cũng chính là một cách tôn trọng.

Câu hỏi thường gặp