Có người cho rằng đây là chuyện câu chữ. Nhưng cách gọi phản ánh cách nghĩ, và cách nghĩ dẫn tới cách cư xử.
Đây có phải chuyện câu chữ không
- Không chỉ vậy
- Cách gọi phản ánh cách nghĩ
- Và cách nghĩ dẫn tới cách cư xử
- Đổi cách gọi là bước đầu để đổi cách nhìn
- Mục thứ ba là mắt xích quan trọng
Và người ta cư xử theo cách họ nhìn nhận, dù không ai nói ra điều đó.
Nguyên tắc chung là gì
- Nói về người trước, nói về tình trạng sau
- Dùng từ trung tính
- Thay vì từ mang sắc thái thương hại
- Hoặc bi kịch hoá
- Mục đầu là nguyên tắc dễ nhớ nhất
Và người khuyết tật đặt con người lên trước, đó là cách gọi chuẩn hiện nay.
Nếu tôi không chắc nên dùng từ nào
- Hỏi chính người đó muốn được gọi thế nào
- Đó là cách chắc chắn nhất
- Và cũng là cách tôn trọng nhất
- Một câu hỏi ngắn là đủ
- Mục thứ ba là điều đáng nhớ
Và hỏi cho thấy bạn quan tâm chứ không phải là thiếu hiểu biết.
Người trong cuộc có thống nhất không
- Không hoàn toàn
- Mỗi người có lựa chọn riêng
- Và điều đó bình thường
- Vì vậy hỏi vẫn tốt hơn là suy từ một quy tắc chung
- Mục cuối là kết luận thực tế
Và không có một danh sách từ đúng cho tất cả mọi người.
Về chuyện ngôn ngữ thay đổi theo thời gian
- Cách gọi hôm nay khác với vài chục năm trước
- Từng có những từ được coi là bình thường mà nay không còn
- Đó là dấu hiệu xã hội đang thay đổi cách nhìn
- Cập nhật là chuyện tự nhiên
- Mục thứ ba là điều đáng ghi nhận
Và ngôn ngữ đi sau cách nghĩ, nên nó thay đổi khi cách nghĩ thay đổi.
Về sắc thái thương hại
- Những từ như đáng thương hay tội nghiệp mang sắc thái thương hại
- Chúng đặt người nghe vào vị trí bên dưới
- Phần lớn người ta không muốn được thương hại
- Họ muốn được đối xử bình thường
- Mục cuối là điều muốn nhấn
Và thương hại và tôn trọng là hai thái độ rất khác nhau.
Về sắc thái anh hùng hoá
- Khen ai đó phi thường vì làm việc bình thường cũng là một vấn đề
- Nó ngầm nói rằng bạn không nghĩ họ làm được
- Việc bình thường nên được coi là bình thường
- Đây là mặt kia của cùng một đồng xu
- Mục thứ hai là điều ít ai nghĩ tới
Và cả hai thái cực đều xuất phát từ cùng một giả định về năng lực.
Về chuyện đừng dùng khuyết tật làm ẩn dụ
- Dùng tên một tình trạng để chê bai điều gì đó
- Điều này rất phổ biến trong lời nói hằng ngày
- Nó biến một tình trạng thật thành lời chê
- Có nhiều từ khác để diễn đạt cùng ý
- Mục thứ ba là lý do nên bỏ
Và bỏ thói quen này là thay đổi dễ nhất mà ai cũng làm được.
Về chuyện ngôn ngữ trong nhà
- Trẻ học cách gọi từ người lớn
- Cách bạn nói ở nhà lan ra ngoài
- Sửa nhẹ nhàng khi trẻ dùng từ chưa đúng
- Giải thích ngắn gọn vì sao
- Mục thứ ba là cách dạy hiệu quả
Và trẻ tiếp nhận rất nhanh khi được giải thích một cách bình thản.
Về chuyện không cần phức tạp hoá
- Đừng vòng vo hay né tránh từ khuyết tật
- Đó là một từ trung tính và chính xác
- Né tránh nó lại tạo cảm giác đây là điều khó nói
- Dùng từ đúng một cách tự nhiên
- Mục thứ ba là điều đáng chú ý
Và những cách nói vòng vo thường làm mọi người khó xử hơn.
Về chuyện quan trọng nhất vẫn là cách cư xử
- Dùng từ đúng mà cư xử coi thường thì vô nghĩa
- Ngôn ngữ là bước đầu chứ không phải toàn bộ
- Hành động cụ thể mới là thứ đáng kể
- Cả hai đi cùng nhau thì mới đủ
- Mục thứ ba là điều muốn nhấn
Và bỏ một bậc thềm đáng giá hơn nhiều so với đổi một cách gọi; về phần ngôn ngữ thì ba việc là đủ: nói về người trước, bỏ lối dùng khuyết tật làm lời chê, và hỏi khi không chắc.
Ba câu với mỗi rào cản
- Rào cản này nằm ở đâu, ở người hay ở nơi chốn
- Ai là người sửa được nó
- Thay đổi nhỏ nhất tạo khác biệt là gì
- Bài này thêm: cách tôi vừa nói có đặt con người lên trước không
Câu cuối là điểm riêng, và nó kiểm được ngay trong lúc đang nói.
Rào cản nằm ở môi trường
- Cách gọi phản ánh cách nghĩ, và cách nghĩ dẫn tới cách cư xử
- Nói về người trước, nói về tình trạng sau
- Thương hại và anh hùng hoá là hai mặt của cùng một giả định
- Không chắc thì hỏi chính người đó
- Mục cuối là cách chắc chắn nhất
Hai mục giữa là hai thói quen ngôn ngữ đáng bỏ nhất.
Hỏi trước khi tới một nơi mới
- Lối vào có bậc không, có lối dốc hoặc thang máy không
- Nhà vệ sinh có dùng được không
- Có chỗ đỗ xe gần lối vào không
- Thông tin có ở dạng nào khác ngoài loa và bảng chữ nhỏ không
- Người hỗ trợ đi cùng có vào được không
Cách một nơi trả lời năm câu này nói nhiều hơn cả những gì họ viết trên biển hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Đây có phải chuyện câu chữ không?
Không chỉ vậy. Cách gọi phản ánh cách nghĩ, và cách nghĩ dẫn tới cách cư xử. Đổi cách gọi là bước đầu để đổi cách nhìn.
Nguyên tắc chung là gì?
Nói về người trước, nói về tình trạng sau. Dùng từ trung tính thay vì từ mang sắc thái thương hại hoặc bi kịch hoá.
Nếu tôi không chắc nên dùng từ nào?
Hỏi chính người đó muốn được gọi thế nào. Đó là cách chắc chắn nhất và cũng là cách tôn trọng nhất.
Người trong cuộc có thống nhất không?
Không hoàn toàn. Mỗi người có lựa chọn riêng, và điều đó bình thường. Vì vậy hỏi vẫn tốt hơn là suy từ một quy tắc chung.