Người viết định hình cách hàng nghìn người nhìn nhận một chuyện. Vài nguyên tắc giúp bài viết công bằng hơn.
Nguyên tắc đầu tiên khi viết là gì
- Hỏi xem chi tiết về khuyết tật có liên quan tới nội dung bài không
- Nếu không thì đừng nhắc tới
- Giống như bạn không nhắc tới chiều cao của người ta
- Phép so sánh này khá rõ
- Mục thứ hai là nguyên tắc
Và nhắc tới một chi tiết không liên quan là cách đặt trọng tâm sai chỗ.
Nên trích dẫn ai
- Trích dẫn chính người trong cuộc
- Chứ không chỉ người thân hay chuyên gia
- Không ai nói về trải nghiệm của họ tốt hơn chính họ
- Dành chỗ cho tiếng nói của họ
- Mục thứ ba là lý do
Và một bài viết về người ta mà không có lời của họ là một thiếu sót lớn.
Vì sao nên tránh kiểu bài truyền cảm hứng
- Vì nó thường lấy việc bình thường của người này
- Làm bài học cho người khác
- Điều đó biến một con người thành công cụ minh hoạ
- Họ không sống để làm gương cho ai
- Mục cuối là điều đáng nhớ
Và viết về thành tựu thật thì được, còn viết về việc đi chợ như một kỳ tích thì không.
Hình ảnh cần chú ý gì
- Chọn ảnh cho thấy người ta trong hoạt động bình thường
- Ở góc ngang tầm mắt
- Tránh góc chụp từ trên xuống
- Và tránh chỉ lấy cận cảnh thiết bị
- Mục thứ ba là chi tiết quan trọng
Và góc máy từ trên xuống ngầm đặt người xem ở vị trí bên trên.
Về chuyện đặt tiêu đề
- Tiêu đề quyết định cách người ta đọc cả bài
- Tránh từ ngữ bi kịch hoá hoặc thổi phồng
- Nói đúng nội dung bài
- Tiêu đề giật gân làm méo cả câu chuyện
- Mục cuối là hậu quả thật
Và nhiều người chỉ đọc tiêu đề, nên tiêu đề chính là bài viết với họ.
Về chuyện hỏi trước khi viết
- Hỏi người ta muốn được gọi thế nào
- Hỏi họ có muốn nhắc tới điều đó không
- Cho họ xem lại phần liên quan tới mình nếu được
- Đây là cách làm tôn trọng
- Mục thứ ba là điều rất đáng làm
Và cho người ta xem trước tránh được những hiểu lầm khó sửa về sau.
Về chuyện cân bằng góc nhìn
- Đừng chỉ kể về khó khăn
- Cũng đừng chỉ kể về thành công
- Kể câu chuyện như nó vốn có
- Một cuộc đời bình thường có cả hai
- Mục thứ ba là nguyên tắc
Và sự thật thường nằm ở giữa hai thái cực mà báo chí hay chọn.
Về chuyện chỉ ra rào cản
- Khi kể về khó khăn thì chỉ ra rào cản trong môi trường
- Chứ đừng chỉ mô tả hạn chế của con người
- Cách viết đó cho thấy vấn đề sửa được ở đâu
- Và ai có trách nhiệm sửa
- Mục thứ ba là giá trị lớn nhất
Và một bài viết chỉ đúng chỗ cần sửa thì mới tạo ra thay đổi.
Về chuyện làm nội dung tiếp cận được
- Thêm mô tả bằng chữ cho ảnh
- Thêm phụ đề cho video
- Dùng chữ đủ lớn và tương phản đủ
- Viết về tiếp cận mà nội dung không tiếp cận được thì mâu thuẫn
- Mục cuối là điều đáng chú ý
Và làm đúng ngay trong chính bài viết của mình là bước đầu tiên.
Về chuyện mời người trong cuộc tham gia
- Mời họ viết hoặc cùng làm nội dung
- Không chỉ là đối tượng để viết về
- Góc nhìn từ bên trong khác hẳn
- Điều này đúng với mọi lĩnh vực
- Mục thứ ba là lý do
Và không gì thay được góc nhìn của người sống với điều đó mỗi ngày.
Về chuyện biên tập lại bài cũ
- Xem lại những nội dung cũ trên trang của bạn
- Sửa những cách gọi không còn phù hợp
- Không cần sửa hết cùng lúc
- Bắt đầu từ những bài nhiều người đọc nhất
- Mục cuối là cách làm thực tế
Và những nội dung cũ vẫn tiếp tục định hình cách nhìn của người đọc mới.
Ba câu với mỗi rào cản
- Rào cản này nằm ở đâu, ở người hay ở nơi chốn
- Ai là người sửa được nó
- Thay đổi nhỏ nhất tạo khác biệt là gì
- Bài này thêm: bài viết này chỉ vào rào cản hay chỉ vào con người
Câu cuối là điểm riêng, và nó quyết định bài viết có tạo ra thay đổi hay không.
Rào cản nằm ở môi trường
- Không liên quan tới nội dung thì đừng nhắc tới
- Trích dẫn chính người trong cuộc, không chỉ người thân và chuyên gia
- Chỉ ra rào cản trong môi trường thay vì mô tả hạn chế của con người
- Làm nội dung của chính mình tiếp cận được
- Mục cuối là bước đầu tiên nên làm
Hai mục giữa là hai điều làm nên một bài viết công bằng và có ích.
Hỏi trước khi tới một nơi mới
- Lối vào có bậc không, có lối dốc hoặc thang máy không
- Nhà vệ sinh có dùng được không
- Có chỗ đỗ xe gần lối vào không
- Thông tin có ở dạng nào khác ngoài loa và bảng chữ nhỏ không
- Người hỗ trợ đi cùng có vào được không
Khi tổ chức sự kiện hay buổi ra mắt thì hãy trả lời sẵn năm câu này cho người tới.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc đầu tiên khi viết là gì?
Hỏi xem chi tiết về khuyết tật có liên quan tới nội dung bài không. Nếu không thì đừng nhắc tới, giống như bạn không nhắc tới chiều cao của người ta.
Nên trích dẫn ai?
Trích dẫn chính người trong cuộc chứ không chỉ người thân hay chuyên gia. Không ai nói về trải nghiệm của họ tốt hơn chính họ.
Vì sao nên tránh kiểu bài truyền cảm hứng?
Vì nó thường lấy việc bình thường của người này làm bài học cho người khác. Điều đó biến một con người thành công cụ minh hoạ.
Hình ảnh cần chú ý gì?
Chọn ảnh cho thấy người ta trong hoạt động bình thường, ở góc ngang tầm mắt. Tránh góc chụp từ trên xuống và tránh chỉ lấy cận cảnh thiết bị.